تبلیغات
هتل میدان - مکه مکرمه - حج طی 3 دهه گذشته ونگرشی تحلیلی به حج 91 وراهبردهایی برای آینده

با ورود آخرین پرواز بازگشت حجاج از عربستان ، بجاست تا نگرشی تحلیلی به حج 91 داشته باشیم. قبل از آن نیم نگاهی به عملیات حج طی 3 دهه گذشته که بیانگر سیر تحول

 مطلوب در خدمات رسانی زائران ایرانی است ضروری به نظر می رسد. حقیقتا این تسهیلات و خدمت رسانی به حجاج کشورمان شایسته تقدیر و تشکر است. وضعیت مسکن و محل استقرار و اسکان حجاج ، چگونگی حمل و نقل زائران ایرانی و تغذیه و پذیرایی ایشان از تحول مناسبی بویژه در سال های اخیر برخوردار بوده است.

  مسکن

در دهه های گذشته زائران ایرانی در مدینه منوره در ساختمانهایی دور از حرم نبوی اسکان داشتند. برخی هتل ها بیش از 2 کیلومتر تا حرم فاصله داشت. هتل ها نیز عمدتا دارای یک ساختمان معمولی و قدیمی بودند. ظرفیت اتاق های زائران عموما بین 8 تا 12 نفره بود. غذای زائر نیز در ساختمان محل استقرار حجاج طبخ می شد.

در مکه مکرمه نیز هتل ها بین 2 تا 12 کیلومتر از حرم فاصله داشت. بلحاظ نرخ گرانتر مسکن در مکه مکرمه، ساختمان های مورد اجاره نیز قدیمی تر و کوچک تر بود. سرانه فضای اسکان برای هرزائر 2 متر و نیم بود . اتاق های کوچک و تاریک و بناهای قدیمی موجب فراوانی حشرات موذی در محل مسکن حجاج بود. آشپزخانه های کوچک در محل های استقرار حجاج شرایط مناسبی  از لحاظ بهداشتی و ایمنی نداشت .

مدیران کاروانهای حج، اقلام ووسایل بسیار زیادی را در عربستان خریداری و اجاره می نمودند و در هر سفر این وسایل را از مکه به مدینه یا بالعکس حمل می نمودند و در پایان سفر نزد صاحب خانه منزل مورد اجاره یا یکی از اتباع عربستان به امانت می گذارند. مالکان منازل مورد اجاره ، بعضا در انجام تعهدات سرپیچی می نمودند و به برخی تعهدات خود عمل نمی نمودند.

      حمل و نقل

فاصله منازل مسکونی حجاج بویژه در مکه مکرمه این ضرورت را ایجاب می نمود تا برای انتقال زائران به مسجد الحرام چاره اندیشی شود. سازمان حج و زیارت با شناسایی خطوط اتوبوس رانی در مکه مکرمه و اعطای مبلغ 100 ریال سعودی ، زائران را برای استفاده از حمل و نقل عمومی و شهری مکه مکرمه راهنمایی می نمود. معدودی از زائران نیز فاصله 1 تا 2 ساعته محل اسکان خود تا حرم را ترجیح می دادند پیاده طی نمایند. برخی دیگر نیز امکان حضور در مسجد الحرام را کمتر می یافتند و در اطراف محل سکونت و مساجد محل و یا در منازل مسکونی نمازهای خود را اقامه می نمودند. تعداد بسیار معدودی از مدیران کاروانها نیز با کسب نظر مساعد زائران نسبت به اجاره اتوبوس یا مینی بوس برای ایشان اقدام و با سختی نسبت به سرویس حمل و نقل و رفت و برگشت  زائران کاروان خود به حرم اقدام می کردند .

        تغذیه

غذای زائران ایرانی بوسیله آشپزهای کاروان ها در محل منازل مسکونی طبخ می شد. برخی ساختمان ها محل مناسبی برای آشپزی نداشت . امکانات نامناسب محل استقرار حجاج موجب عدم امکان رعایت بهداشت و یا ضعف ایمنی آشپزخانه ها می شد . غذا بر اساس برنامه و جدول پیشنهادی سازمان حج پخته می شد و از زائران بوسیله پهن نمودن سفره در یک فضای عمومی یا در اتاق های آنان پذیرایی می شد. سلایق متفاوت آشپزهای کاروانها موجب تنوع در پخت و چاشنی غذاها می شد . شرایط و امکانات ، اجازه آماده سازی غذا، ویژه بیماران و زائران رژیمی را نمی داد و همه حجاج از یک نوع غذا می بایست استفاده نمایند.

دهه 60 اداره و پذیرایی کاروانها بصورت کاملا سنتی و دهه 70 آغاز تحول و بازنگری در پذیرایی ، حمل و نقل و اسکان حجاج و دهه 80 را  می توان دهه تحولات گسترده در سیستم خدمات رسانی و تسهیلات رفاهی حجاج تلقی نمود.

  مروری اجمالی بر سیر تحول و خدمات و تسهیلات برای رفاه و آرامش زائران طی 3 دهه پس از پیروزی انقلاب اسلامی نشانگرتلاش های کارشناسان ، مدیران و دست اندرکاران حج و زیارت برای ارائه خدمات مطلوب و ایجاد رفاه نسبی زائران بوده و امروزه زمینه سازی برای استفاده معنوی بیشتر حجاج ایرانی را شاهد هستیم.

        نیم نگاهی به حج 91

امروز جمهوری اسلامی ایران در حج از نظر  خدمات رسانی و تسهیلات و پذیرایی مطلوب زائران با هیچ کشوری قابل مقایسه نیست و در مقایسه با سایر کشورهای اسلامی خدماتی متمایز را ارائه می نماید. کلیه زائران ایرانی در منطقه مرکزی مدینه منوره و در هتل های نزدیک به حرم نبوی استقرار یافته اند . ( البته حدود 5% از زائران خارج از این منطقه اسکان یافته و بوسیله سرویس های حمل و نقل به حرم رفت و آمد می کنند) در مکه مکرمه نیز منازل مسکونی فاقد کیفیت مطلوب از سیستم اجاره مسکن حذف گردیده و عمدتا مجموعه های بزرگ و با شرایط مناسب برای اسکان زائران ایرانی اجاره شده است . این در حالی است که حداقل هزینه ها از زائران دریافت می شود. اجاره بموقع مسکن ، مدیریت متمرکز و سازمان یافته در عقد قرارداد با طرف های عربستان سعودی ، عدم دریافت منافع و سود از سفر حج (با عنایت به تاکیدات مقام معظم رهبری) موجبات فراهم شدن بستری مطلوب برای پذیرایی و خدمات رسانی ارزان قیمت به زوار ایرانی گردیده است.

در مکه مکرمه یکی از مسائل اساسی ، حمل و نقل و انتقال زائران به مسجد الحرام است . در سال های اخیر ضمن عقد قرارداد با سرویس اتوبوس رانی شهری مکه ، ایستگاه ها و مسیرهای اتوبوس رانی ویژه حجاج ایرانی برقرار شده و با فاصله حداکثر 10 دقیقه انتظار ، موضوع انتقال زائران از مقابل هتل ها به حرم انجام می شود. اگر چه به لحاظ ازدحام و ترافیک شهر مکه و رعایت مقررات و محدودیت های ترافیکی با ایجاد یک ایستگاه مرکزی و پایانه میان شهری ، نیمی از اتوبوس ها صرفا وظیفه انتقال زائر از هتل ها به پایانه میان شهری را بر عهده داشته و نیمی دیگر ، از این پایانه کلیه زائران را به مسجد الحرام منتقل می کند .( در سال های اخیر کشور ترکیه با الگوبرداری از جمهوری اسلامی ، حمل و نقل درون شهری در مکه مکرمه را برای زائران خود فراهم نموده است) .

همچنین با ایجاد آشپزخانه مرکزی در مکه و مدینه، غذای با کیفیت و بهداشتی برای کلیه زائران و بر اساس برنامه غذایی و بصورت متنوع طبخ می گردد. این آشپزخانه ها با مدیریت و طبخ آشپزهای ایرانی و با تجهیزات مکانیزه و مطلوب در ایام حج وعمره فعال گردیده و با استقرار ناظرین بهداشتی و فنی ، بر نحوه پخت غذا نظارت می نمایند . همچنین این امکان فراهم آمده تا برای زائران بیمار یا استفاده کنندگان از غذای رژیمی بر اساس جدول غذایی ویژه ، درصدی از غذای روزانه هتل ها به غذای کم نمک و رژیمی اختصاص یابد . همچنین خدمات درمانی و پزشکی حجاج ایران در مکه و مدینه از شرایط مطلوبی برخوردار است .

در خصوص مسائل فرهنگی و معنوی حجاج نیز برنامه هایی از سوی بعثه مقام معظم رهبری پیش بینی و در هتل ها و محل های استقرار زائران اجرا می شود. اقدام شاخص بعثه مقام معظم رهبری در حج 91 برگزاری دعای عرفه بصورت متمرکز و پوشش 90 درصدی صوت در خیمه ها و چادرهای استقرار ایرانیان در سرزمین عرفات بود که حجاج ایرانی از این ابتکار و حرکت معنوی در روز عرفه بهره مطلوب را بردند.

       نگرش تحلیلی به حج 91

سیر تحول در حج ، ایجاد خدمات رفاهی ، برقراری حمل و نقل مناسب ، اسکان و پذیرایی مطلوب حجاج ایران ، ما را بر آن می دارد تا ضمن نگاه راهبردی برای حرکت به سوی کمال مطلوب ، نگاهی آسیب شناسانه به حج 91 داشته تا زمینه های مناسب تر برگزاری این فریضه عظیم معنوی در سال های آینده  تدارک نماییم.

همه تلاش ها و فراهم آوردن تسهیلات رفاهی حجاج برای استفاده معنوی بیشتر زائراز این مسافرت منحصر به فرد است . یک ماه سفر و حضور زائر ایرانی در سرزمین وحی به چه میزان در تقویت بنیه دینی و فرهنگی وی تاثیر گذار است . سفر حج یک کارگاه آموزشی است که اگر شرایط ولوازم آن به نحومناسبی فراهم شود می تواند آثار و نتایج عظیم آن را در تغییر سبک زندگی آحاد جامعه شاهد بود.

سالانه حدود یک میلیون نفر از جمعیت ایران به حج و عمره عزیمت می نمایند و یک میلیون خانواده ایرانی با حج و زیارت مانوس است . سازمان حج و زیارت از این سرمایه عظیم و منابع انسانی غنی و در اختیار چه بهره برداری می کند؟ وظایف دست اندرکاران حج در این خصوص چیست ؟ برنامه های فرهنگی معنوی زائر در طول 30 روز سفر حج کدام است ؟ میزان اثر بخشی برنامه ها چگونه ارزیابی می شود؟

اگر چه ساختار نیروی انسانی کاروانهای حج نسبت به گذشته تغییر و شرایط مطلوبی یافته است اما از آنجا که نوع زائر و شرایط سنی و تحصیلی آنان نسبت به دهه های گذشته تفاوت های چشمگیری یافته ضروری است متناسب با این تغییرات و شرایط امروز داخلی کشورمان و شرایط جهانی تحول شایسته ای را در این زمینه انتظار داشته باشیم .

        ضرورت بازنگری در منابع انسانی

دنیای امروز دائما در حال تغییر است و اکنون ما در یک پیچ تاریخی قرار گرفته ایم . ضرورت بازسازی و بروز رسانی سرمایه های انسانی حج و زیارت بایستی در دستور کار جدی و در اولویت قرار گیرد. مدیریت کارا ، توانمندی در اجرا و استعداد در فعالیت های فرهنگی و مهارت های ارتباطی با زائران ، از ضروری ترین و مهم ترین مسائلی است که بایستی در جذب مدیران ، روحانیون و عوامل و کارگزاران حج و زیارت مدنظر و توجه قرار گیرد .امروزه بایستی با زائر در ابتدا ارتباط موثر برقرار نمود. زائر بایستی ما را بپذیرد . جلب اطمینان و اعتماد زائر، ارتباط مستقیم به میزان کارآمدی و توانمندی منابع انسانی حج و زیارت دارد. مدیریت اجرایی قوی وکارامد و توانمندی های فرهنگی کارگزاران حج ، بایستی همپای یکدیگر در دست اندرکاران حج مشهود باشد . در دهه های گذشته صرفا مدیریت اجرایی و در سال های اخیر توجه بیشتر به توانمندی های فرهنگی کارگزاران حج معطوف گردیده است . اما نکته قابل توجه اینکه امروز مدیری در کاروان حج موفق تر است که هم در زمینه اجرایی و هم در زمینه های فرهنگی توانمند تر و کارامدتر باشد. توجه یک سویه به یکی از این ابعاد ، موجب عدم رضایت زائران و بروز ضعف در کاروانها می گردد.

        اطلاع رسانی

علیرغم برگزاری حداقل 10 جلسه آموزشی توسط کاروانهای حج در ایران و جلسات روزانه در مکه و مدینه ، هنوز ضعف جدی در شیوه اطلاع رسانی و آموزش حجاج مشاهده می شود . این ضعف جدی هم در بخش اجرایی و هم در بخش فرهنگی و معنوی کاروانها قابل مشاهده است . هنوز بسیاری از زائرین ایرانی در خصوص شرایط مسکن در عربستان و اطلاع از شرایط اسکان سایر کشورهای اسلامی ندارند. در خصوص حمل و نقل نیز اطلاعات لازم را کمتر می داند . به برخی مقررات کشور عربستان آگاه نیست و عدم آگاهی وی از برخی مقررات او را در طول سفر با مشکلات جدی مواجه می کند. از نگهداری وجوه نقد گرفته ، تا عدم ضرورت همراه آوردن مدارک و اوراق معتبر یا کم توجهی نسبت به موضوع سرقت و وجود سارقین حرفه ای فعال در ایام حج و بسیاری از نکات کاربردی که بایستی به زائر آموزش داده شود در جلسات آموزشی به روش موثر اطلاع رسانی مؤثر انجام نمی شود. در بخش معنوی نیز به همین شکل. اسرار و معارف حج ، احکام و مناسک ، تاریخ و اماکن اسلامی با توجه به ترکیب سنی و تحصیلی زائران بایستی به روش های نوین و موثر برای زائرین آموزش داده شود. مسائل ویژه بانوان به نحو مطلوب اطلاع رسانی شود.

        رفع اضطراب ونگرانی اززائر

اضطراب و نگرانی موضوع مهمی است که همه ساله زائرازآن آسیب زیادی می بیند . این موضوع بایستی از فکر و اندیشه زائرین پاک شود . بیان احکام و مناسک حج بصورت روان و آسان و فارغ از ایجاد هر گونه استرس و نگرانی انجام شود. علیرغم برگزاری جلسات متعدد آموزشی ، زائر در آن زمانی که این احکام را باید به کار ببندد دچار شک و دلهره شده و ترس و اضطراب شدیدی بر وی غالب می شود. ضمن اینکه در کاروانهای مختلف و توسط روحانیون به شکل های متفاوت این احکام بیان می شود. حج در ضمن اینکه احکام و مناسک آن از ظرافت های خاصی برخوردار است ؛ اما می توان به روشی سهل و آسان و در حد انجام صحیح این فریضه بزرگ الهی مطالب را برای حجاج بیان نمود . خانم ها نسبت به آقایان بیشتردرمعرض این آسیب هستند . نقش مدیران وروحانیون کاروانها درکاهش اضطراب ونگرانی های زائر بسیارموثراست . حتما باید در محتوای آموزشی ، روان سازی و یکسان سازی و انتقال موثر مطالب ، طرحی نو و منسجم طراحی و اجرایی گردد.

        جلسات گفتمانی

تنوع زائرین در کاروانهای حج و حضور افراد توانمند در میان زائران کاروانها مسئولیت دست اندرکاران حج و زیارت را مضاعف می نماید. وجود افراد صاحب نظر ، مبتکر و خلاق و دارای ایده های نو در امور اجرایی ، فرهنگی و معنوی می تواند کاروان را به اجرای برنامه های غنی و ارزشمند کمک نماید . گاهی از این حضور رایگان و در اختیار در طول یک ماه سفر طولانی حج کمترین استفاده هم نمی شود. این افراد بایستی شناسایی ، فعال و علایق و میزان همکاری آنها ارزیابی شده و برای اداره مطلوب کاروانها از وجود چنین شخصیت هایی استفاده شود. ایجاد حلقه های گفتگو پیرامون مسائل مختلف اجرایی حج ، بهداشت ، مسائل فرهنگی و معنوی ، قرآن ، تاریخ و ... می تواند ضمن پر نمودن اوقات فراغت زائران به تولید فکر و اندیشه نیز بیانجامد.

        زبان عربی

زبان عربی ضمن اینکه زبان کتاب وحی نیز هست در استیفای حقوق زائران در عربستان سعودی بسیار کارایی و اثر بخشی بالایی دارد. دست اندرکاران حج و زیارت بایستی به یادگیری مطلوب زبان عربی مسلط شوند. بسیاری از خدمات طرفهای عربستان وحقوق زائران که بابت آن جمهوری اسلامی از بیت المال و وجوه خود زائران هزینه پرداخت شده ، در صورت عدم آشنایی با زبان عربی مورد غفلت قرار می گیرد و یادگیری این زبان بایستی بصورت آموزش مستمر برای کلیه مدیران و روحانیون کاروانهای حج تبدیل شود. همه فعالیتهای فرهنگی و انتقال پیام جمهوری اسلامی و ارتباط با زائرین سایر کشورهای مسلمان در کنگره عظیم و جهانی حج منوط به فراگیری زبان عربی است . این موضوع با گذشت 3 دهه از انقلاب اسلامی و ورود به دهه چهارم انقلاب آنطور که شایسته و اثرگذار باشد هنوز مورد توجه قرار نگرفته و سازمان حج وزیارت و بعثه مقام معظم رهبری بایستی با برنامه ای منسجم و مستمر و مداوم همت والایی را مصروف این مسئله بسیارمهم نماید.

        حذف تشریفات زاید

ولیمه و سوغات سفر ضمن اینکه می گویند استحباب دارد اما به نظر می رسد باید به نوعی جهت گیری مطلوب پیدا نماید. گاهی ولیمه و سوغات سفر از هزینه سفر به مراتب بیشتر است . سفر حج برای تحول معنوی است . برای اصلاح سبک زندگی است . برای بازنگری در تفکر و اندیشه و رفتار است .حاجی با تولد دوباره اش درحج بایستی زمینه سازی تحول درزندگی آینده اش را تضمین نماید. جهت دهی به این امر در جلسات آموزشی ، برنامه ها و حلقه های گفتمانی و استفاده خوب و مناسب در فراز گاه ها و زمانها و مکان های اثربخش در سفر حج می تواند پیگیری و دنبال شود. زائر باید ضرورت ها و اولویت ها را تشخیص دهد. شرایط کشور و مسلمانان را درک کند. حس نوع دوستی و اهتمام به امور مسلمین در وی تقویت شود .
دست اندرکاران حج باید الگوهای عملی و مطلوبی برای این روش معروف باشند. فرهنگ صدقه و کار خیر جمعی و هدیه کاروان حج به همنوعان با حرکت های جمعی و هماهنگ به زیبایی می تواند مدیریت شود . مردم ما مردمی عاطفی هستند . از این ظرفیت عظیم در این سفر بزرگ معنوی بایستی کمال استفاده مطلوب بعمل آید .

امیداست درسالهای آینده شاهد تحولات خوبی درابعادمختلف حج بویژه درحوزه فرهنگی ومعنوی باشیم

امیرالله شمقدری -30 آبان 91                                                                                               

 




آخرین مطالب
موضوعات
امکانات وب
تماس با ما